REHBERLİK NEDİR? “Rehberlik, seçimler ve uyum yapmada, problem çözmede bir kişinin diğerine verdiği yardımdır?(Jones, 1963) “Rehberlik, problem çözebilmesi, bağımsız hale gelebilmesi ve içinde yaşadığ?toplumun sorumlu bir üyesi olabilmesi için bireye verilen yardım sürecidir?(Glanz, 1964) “Rehberlik, demokratik ortam içinde bireyin kapasite ve yeteneklerini en uygun biçimde geliştirmeyi amaçlayan ve uzman kişilerce verilen tüm eğitim programının bir parças?olarak sunulan hizmetlerdir?(Mortensen ve Schmuller, 1966) “Rehberlik, bireye kendini anlamas? çevredeki olanaklar?tanımas?ve doğru kararlar vererek özün?gerçekleştirebilmesi için yapılan sistematik ve profesyonel yardım sürecidir?(Kuzgun, 1992) “Rehberlik, bireye, kendini anlamas? problemlerini çözmesi, gerçekçi kararlar almas? kapasitelerini kendine en uygun düzeyde geliştirmesi, çevresine dengeli ve sağlıkl?bir uyum yapmas?ve böylece kendini gerçekleştirmesi için uzman kişilerce verilen psikolojik yardımdır.?(Kepçeoğlu, 2001) Bu tanımlardan hareketle aşağıdaki genellemeleri yapabiliriz. 1. Rehberlik bir süreçtir. 2. Rehberlik bireye yardım etme işidir. 3. Rehberlik yardım?bireye dönüktür. 4. Rehberlik bilimsel ve profesyonel bir yardımdır. 5. Rehberliğin esas?bireyin kendini gerçekleştirmesine yardım etmektir. Psikolojik Danışmanlık Hizmetleri Psikolojik danışma “Bireyin karar verme ve problem çözme ihtiyaçların?karşılayarak gelişim ve uyumunu sürdürmesine yardımc?olmak amacıyla bireyle yüzyüze kurulan psikolojik yardım ilişkisidir.?(Gibson ve Mitchell, 1990) Yardım?alan kişiye “danışan? yardım?verene de “psikolojik danışman?denir. Alıştırma-Oryantasyon Hizmetleri Psikolojik danışma ve rehberlikte alıştırma-oryantasyon hizmetleri öğrencilere okulda bulunan olanaklar?tanıtmak amac?ile düzenlenen çalışmalar?kapsar. Öğrencilere okulda bulunan olanaklar?ve hatta yakın çevreyi tanıtmak okul yöneticileri başta olmak üzere okuldaki tüm personeli ilgilendiren bir sorumluluktur. Her okul düzeyi için geçerli olmak üzere, okulu ve yakın çevreyi, okulda ve yakın çevrede bulunan olanaklar?iyi tanıyan ve bunlar?kullanan öğrencilerin daha üstün bir gelişme gösterdiği yapılan araştırmalarla da anlaşılmıştır. 1- Okulun kısa bir tarihçesi ile tanıtılmas? 2- Okulun bina ve diğer fiziksel olanaklar?ile tanıtılmas? 3- Okulun bulunduğu yakın çevrenin tanıtılmas? 4- Okulda uygulanan eğilim programının tanıtılmas? 5- Program-dış?eğitsel, sosyal ve kültürel etkinliklerin tanıtılmas? 6- Okuldaki psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin ve diğer öğrenci kişilik hizmetlerinin tanıtılmas? 7- Okulda uygulanan kuralların tanıtılmas?nbsp; Okulda düzenlenecek alıştırma-oryantasyon çalışmalar? etkinliğin türüne göre değişmekle birlikte, başta yeni öğrenciler olmak üzere tüm öğrencilere, yöneticilere, öğretmenlere, uzman personele ve velilere açık olmalıdır. Olanakların uygunluğu ölçüsünde okuldaki alıştırma hizmetlerinden velilerin yararlanmalar?sağlanmalıdır. Velilerin, okul ve olanaklar?hakkında edineceği bilgiler onların çocuklar?ve okul ile olan ilişkilerini düzenlemede belirgin kolaylıklar getirebilir, öte yandan, okula yeni atanan yönetici, uzman ve öğretmenlerin okul ve yakın çevreyi iyi tanımalar?gerekir. Alıştırma-oryantasyon hizmetleri de kuşkusuz diğer psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri gibi sürekli verilmelidir. Ancak özellikle okulu ve okuldaki çeşitli olanak ve kurallar?tanıtma amac?ile düzenlenecek çalışmaların yoğun olarak öğretim yıl?başında ve her yıl yapılmas?çok önemlidir. Alıştırma-oryantasyon amac?ile okuldaki programlar, hizmetler, etkinlikler ve kurallar hakkındaki tanıtıc?bilgileri özetleyen yazıl?dokümanlar yıl içinde sürekli olarak hazırlanarak öğrencilere ve velilere dağıtılabilir. Oryantasyon çalışmalar?öğrencilere ve velilere okuldaki psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerini tanıtmada ve bu hizmetlerden yararlanma yolların?göstermede büyük fırsat sağlar.Okula yeni başlayan öğrencilere, eğitim yıl?başında, okulu, kuralların? işleyişini tanıtmak, okul ve çevrede ihtiyaçların?nasıl karşılayacaklar?hakkında bilgi vermek ve böylece yeni girdikleri ortama kısa sürede alışmalarına yardımc?olmak üzere yapılan çalışmalardır. Bireyi Tanıma Hizmetleri Bireyi tanımaya dönük hizmetlerdir. Bireyi tanıma amaçl?kullanılan yöntem ve tekniklerin sonucu Toplu Dosyaya kaydedilir. Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinde bu hizmetlerden yararlanacak bireyleri türl?nbsp; yönleri ile tanıma genel olarak önemlidir. Ancak, özellikle okullarda öğrencilerin değişik yönleri ile tanınmas?psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin etkililiği bakımından daha da önemlidir. Bundan dolay?bireyi tanıma hizmetleri tüm psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri arasında geni?bir yer tutar. Bireyi Tanıma Hizmetleri ile ilgili Baz?Temel Anlayışlar : Psikolojik danışma ve rehberlikte bireyi tanıma hizmetleri hem duyarl?hem de teknik özellikleri olan bir hizmet grubudur. Bu gruptaki hizmetlerin düzenlenmesinde öncelikle dikkate alınmas?gereken hem mesleki hem de bireye saygıya dayanan ahlaki ilkeler ve anlayışlar vardır. Bireyi tanıma hizmetleri ile ilgili olarak şu ilkeler ve anlayışlar her yerde ve her zaman önemle benimsenmelidir: 1. Bireyleri tanımanın tek amac?ve gereği onların kendilerini tanımalarına yardımc?olmaktır. Buna göre, tanıma hizmetlerinde bireyleri tanıma sadece bir ara? onların kendi kendilerini daha iyi tanımalarına yardım ise bir araçtır. Psikolojik danışman ve rehberlik de bireyleri tanıma hizmetleri ile toplanan, ancak bireylerin kendi kişiliklerini daha iyi tanımalar?ve anlamalar?amac?ile kullanılmayan hiçbir bilginin önemi ve gereği yoktur. İşte, okullarda öğrenciler hakkında toplanan tüm bilgiler bu amaçla öğrencilerle mutlaka paylaşılmal?ve birlikte yorumlanmalıdır. 2. Okullarda tanıma hizmetleri tüm öğrencileri kapsamalıdır. Akademik durumu ile sosyal psikolojik uyumu ne olursa olsun, her öğrencinin kendi kapasite ve özellikleri hakkında daha çok bilgi edinmeye; böylece kendisi hakkında gerçekçi ve tutarl?bir görüş kazanmaya ihtiyac?vardır. 3. Öğrenci tanıma hizmetleri mutlaka takım halinde birlikte çalışmay?gerektirir. Bir okulda düzenlenmesi gereken tanıma çalışmalar?her zaman sayıs?ne olursa olsun uzman personelin altından kalkamayacağı kadar geniştir. Buna göre, okulda öğrencileri tanıma çalışmalarında; başta okul müdür?olmak üzere diğer yöneticilere ve tüm öğretmenlere önemli görevler düşer. Söz?edilen işbirliğinin sağlanmas?görevin dağıtılmas?ve hizmetin okuldaki herkes tarafından desteklenmesi için öğrencileri tanıma hizmetleri mutlaka bir programa bağlanmalıdır. Hizmetleri programlamada uzman personelin katkıs?çok önemlidir. Ancak, programın sürdürülmesi için gereken öncülük okul müdürlerinden beklenir. 4. Öğrencileri tanıma hizmetleri süreklidir. Öğrenciler hakkında bilgi toplama, belirli bir sınıfa ya da yaşa özg?olmaktan çok, her sınıfla ve yaşla sürekli olarak yapılmas?gereken bir çalışmadır. Birey, tüm özellikleri bakımından sürekli bir değişme ve gelişme içindedir. Bu değişme ve gelişme okul yıllarında çok daha hızlıdır Böyle olduğuna göre, her yaşta ve her sınıfta öğrenci hakkında sürekli olarak toplanan bilgilerin bir arada ele alınmas?ile ancak onun hakkında geçerli ve doğru bir görünüm elde edebilir. Aksi halde belirli dönemlerde toplanmış sınırl?bilgiler sadece o dönem için geçerli olabileceğinden, bu tür sınırl?bilgilere dayanarak öğrencilerin kendi kendilerini tanımalarına yardım etme çabalar?son derece yanıltıc?olabilir. 5. Tanıma hizmetleri ile bireyler hakkında toplanan bilgiler objektif, geçerli ve güvenilir olmalıdır. Bunun için, bireyler hakkında bilgi toplamada kişisel kan? görüş ve tutumların ötesinde objektif, geçerli ve güvenilir niteliklere sahip baz?psikolojik ölçme araçlar?kullanmak gerekir. Psikolojik danışma ve rehberlikte bireyleri tanıma amac?ile kullanılabilecek çeşitli teknikler ve psikolojik ölçme araçlar?vardır. Ancak, çeşitli tekniklerin ve araçların geliştirilip kullanılmas? bu konuda yeterince uzmanlaşmay?ve bir mesleki hazırlığ?gerektirir. Bir psikolojik ölçme aracının objektif, geçerli ve güvenilir olmas?doğrudan doğruya o aracın kullanılma amac?ile ilgilidir. Her yerde, her zaman ve her koşulda eksiksiz olarak objektif, geçerli, güvenilir ve kullanışl?bir teknik ya da psikolojik ölçme arac?düşünülemez. O halde esas olan, amaca en uygun bir teknik ya da arac?seçmek veya yeniden geliştirebilmektir. Okullarda rehberlik ve psikolojik danışma uzmanlar? tanıma amac?ile kullanılabilecek ya da yeniden geliştirilebilecek teknikler, araçlar ve bunların özellikleri hakkında çeşitli kaynaklardan yararlanarak mesleki hazırlıkların?geliştirmek ve kendilerini yenilemek için her çabay?göstermelidir. Uzmanlar bu araçlar?elinde bulunduran kuruluşlardan ve özellikle Rehberlik Araştırma Merkezlerinden hem ara?hem de uzmanlık yardım?sağlamaya çalışmalıdır. Öte yandan, amaçlar iyice belirlendikten sonra bu amaçlara uygun olarak, özellikle test-dış?psikolojik ölçme araçlarından bazılar?okullarda uzmanlar tarafından geliştirilebilir. Önemli olan seçilen ya da geliştirilen psikolojik ölçme aracının özelliklerinin ve sınırlılıklarının iyi bilinmesi ve belirlenen amaca uygun olmasıdır. 6. Bireyleri tanıma hizmetlerinde kullanılan psikolojik ölçme araçlarından elde edilen sonuçlar?çok dikkatle kullanmak gerekir. Böylece bu araçların sınırlılıklarından gelebilecek sakıncalar da en alt düzeyde tutulabilir. Buna göre, bireyin herhangi bir özelliği hakkında çeşitli zamanlarda değişik araçlar kullanmadan, tek bir uygulamaya dayanarak asla genel bir sonu?çıkarmaya gidilmemelidir. Tanıma hizmetlerinde bireyler hakkında toplanan bilgiler onlar?şu ya da bu grup içine sokarak sınıflama ve etiketleme amac?ile değil: bu bilgiler onlarla birlikle paylaşılarak ve yorumlanılarak onların kendilerini daha tutarl?ve gerçekçi bir biçimde tanımalarına yardım etmek amac?ile kullanılmalıdır. 7. Okullarda öğrenciler hakkında çeşitli teknik ve araçlarla parça parça toplanan bilgiler bir bütünlük içinde sınıflandırılmal? özetlenmeli; öğrencilerle paylaşmak ve gerektiğinde diğer ilgililere sunmak üzere dosyalanmalıdır. Öğrenciler hakkında toplanan bilgilerin bir kısm?ise sadece kendileri ile paylaşılabilecek nitelikteki özel ve gizil olan kişisel bilgilerdir. Hangi bilgilerin genel, hangi bilgilerin özel ve gizil bilgi sayılacağı her zaman pek açık değildir. Bu, bir ölçüde, uzmanların mesleki etik (ahlak) anlayışına, bir ölçüde ise bireyin anlayış ve iznine bağlıdır. Genel olarak psikolojik danışma ve rehberlikte, sonradan başkalar?tarafından elde edildiğinde ya da öğrenildiğinde bireyin mutluluğunu ve gelişimini olumsuz yönde etkileyebilecek nitelikteki her bilgi özel ve gizli bilgi sayılır. İşte danışmanların sadece bireyin kendisi ile paylaşılabilecek nitelikteki bu özel ve gizli olan kişisel bilgileri diğer genel bilgilerden ayırmalar? sınıflama, özetleme, dosyalama ve saklama bakımlarından bu tür bilgiler için gerekli titizliği göstermeleri beklenir. 8. Okullarda öğrenciler hakkında toplanan özel ve gizli olmayan genel bilgilerden öğrenciler yan?sıra öğretmenlerin, yöneticilerin ve hatta velilerin de yararlanmas?sağlanır. Bu bilgiler başkalarının yararlanabileceği bir biçimde sınıflanmal? özetlenmeli ve dosyalanmalıdır. Bu amaçla okullarda öğrenci tanıma fişleri ve toplu dosyalar tutulur. Öğretmenler ve yöneticiler toplu dosyalarda yer alan genel bilgilerden doğrudan doğruya yararlanabilirler. Hatta, velilerde bir ölçüde bu dosyalardan yararlanabilirler. Bunun için, okullarda toplu dosyalar genellikle bir memurun ya da sekreterin korumasında herkesin erişebileceği yerlerde bulundurulur. Ancak, öğrenciler hakkında toplanan genel bilgilerden daha yeterli bir düzeyde yararlanılabilmesi için, bu bilgilerin belirli yaklaşım biçimleri içinde öğretmenlere, yöneticilere ve özellikle velilere uzmanlar tarafından açıklanmas?ve yorumlanmas?önemli yararlar sağlar. Ayrıca, bu yaklaşım ile yönetici, öğretmen ve velilerde psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerine ters düşebilecek baz?olumsuz anlayışların ve yanlış yorumların meydana gelmesi de önlenebilir. 9. Bireyleri tanıma hizmetleri sürdürülürken mesleki etik kurallara mutlaka uyulmalıdır. Özellikle gizli bilgilerin kaydedilip saklanmasında, psikolojik ölçme araçlarının uygun koşullarda uygulanıp puanlamasında, bireylerle ilgili bilgilerin gerektiğinde başkalar?ile paylaşılmasında, yönetim ve disiplin işlemleri ve birimleri ile dengeli bir ilişkinin kurulmasında etik kurallara daha da önem verilerek bu kurallara uygun hareket edilmesi gerekir. Tanıma hizmetlerinde bireylerin bütün yönleri ile tanınmas?bir ilke olarak benimsenmelidir. Bir bütünlük içinde birey hakkında her yönden bilgi toplanmas?ama?olmalıdır. Buna göre, tanıma hizmetleri mevcut olanaklar ölçüsünde, alabildiğince geni?tutulmalıdır. Bilgi Toplama ve Yayma Hizmetleri Üst öğrenim kurumlar?hakkında, okulun program?hakkında ve meslekler hakkında elde edilen bilgilerin öğrencilere, velilere sunumudur. Bilgi toplama ve yayma hizmetlerinin esas amac?okullarda öğrencilerin eğitsel vb mesleki alanlarda kendilerine en uygun ve gerçekçi seçimleri yaparak onların eğitsel ve mesleki yönelmelerine yardımc?olmaktır. Bu amaca erişmek için bilgi toplama ve yayma hizmetlerinde öğrencilerin ihtiya?duyabilecekleri her tur eğitsel ve mesleki bilgiyi toplamak: bu bilgileri sınıflayıp özetleyerek en uygun biçimde düzene koymak; bu bilgileri yine en uygun yaklaşımlar içinde öğrencilerle paylaşarak onların eğitsel ve mesleki yönelmelerine yardım etmek gerekir. Bunların yapılmas?için, kuşkusuz eğitsel ve mesleki bilgilerin yan?sıra kişisel bilgilerin de çok önemli ve gerekli olduğu; hatta öğrenciler hakkında yeterli kişisel bilgi toplamadan onlar?eğitsel ve mesleki bilgilerden yararlandırma olanağının bulunmadığ?açıktır. Bilgilerin Toplanmas? Bilgi toplama ve yayma hizmetlerinin etkililiği her şeyden önce öğrencilerin ihtiya?duyabilecekleri eğitsel ve mesleki bilgilerin toplanıp el altında bulundurulmasına bağlıdır. Bunun için. öğrencilerin çeşitli alanlara yönelmelerinde ihtiya?duyabilecekleri her türl?eğitsel ve mesleki bilginin toplanmas?gerekir. Bilgi toplama ve yayma hizmetlerinde öğrencilere verilmek üzere toplanacak bilgilerin önemli bir kısm?doğrudan doğruya okul içinde çeşitli programlar, bunların alt programlar? kurslar, sosyal, kültürel ve eğitsel çalışmalar, programlar aras?yatay ve dikey geçişler; sorunlu ve seçmeli durumlar hakkındaki bilgilerdir. Okullarda uygulanan eğitim programlar?her yıl öğrencilerin ilgi ve ihtiyaçlarına göre seçebilecekleri ve yönelebilecekleri durumlar ve etkinlikler de artmakta ve bunlar karmaşık bir hale gelmektedir. İşte okul içinde öğrencilere açık olan tüm fırsat ve olanaklar hakkındaki tanıtıc?bilgileri toplayıp zamanında öğrencilerle paylaşmanın onların eğitsel ve mesleki gelişimleri bakımından büyük önemi bulunmaktadır. Okul dışından eğitsel ve mesleki bilgilerin toplanmasında başvurulabilecek bilgi toplama yollarından bazılar?şöylece sıralanabilir: 1- Yazışma yoluyla doğrudan doğruya ilgili okul ve kurumlardan yazıl?dokümanlar isteme. 2- Yayınevleri, kamu kuruluşlar? endüstriyel kurumlar ve diğer özel kuruluşların tanıtıc?broşürlerinden yararlanma. 3- İlgili gazete ve dergi sayfaların?toplama. 4- Burs, kredi, yarışma sınav?ve açık işlerle ilgili çeşitli ilanlardan yararlanma. 5- Radyo ve televizyon programlarından yararlanma. 6- Kalkınma plan? Resmi Gazete ve Tebliğler Dergisi gibi resmi dokümanlar?inceleme ve yönetmelik, genelge, karar ve yeni düzenlemelerden yararlanma. 7- İş yerleri ve çevredeki çeşitli kurumlar?ziyaret ederek bilgi toplama. 8- Çevrede yapılan çeşitli incelemelerden ve istatistiksel bilgilerden yararlanma. 9- Çevredeki diğer ilgili kişilerden yararlanma.
İzleme ve Değerlendirme Hizmetleri Psikolojik danışma ve rehberlikte izleme hizmetleri; çeşitli okul içi programlara, eğitsel kol ve sosyal etkinliklere, başka okullara geçici işlere, okulu bitirerek sürekli i?ve mesleklere yerleştirilen öğrenciler ile, psikolojik danışma yardım?alan öğrencilerin bulunduklar?ortamlarda uyum ve gelişim durumlar?hakkında sürekli bilgi edinmek için yapılan çalışmalar?içerir. İzleme hizmetlerinin en önemli yanlarından biri okuldaki psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin ne ölçüde etkili olduğu, hatta genel olarak okul programlarının yeterli veya yetersiz yanlar?hakkında değerlendirmeye yönelik bilgiler sağlamasıdır. Psikolojik danışma ve rehberlikte izleme hizmetleri tüm okullar ve öğretim kademeleri için gerekli olup, psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin ayrılmaz bir parças?olarak benimsenmelidir. İzleme hizmetleri, bir süreklilik içinde okulu bitirenleri de kapsayacağından, diğer psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerine oranla yerine getirilmesi daha zor olan hizmetlerdir. Müşavirlik (Konsültasyon) Hizmetleri Okuldaki rehberlik uzmanının, öğretmen ve yöneticilerin ortak bir rehberlik anlayış?kazanmalar? bu alanlardaki bilgi ve becerilerini artırmalar?için onlara yardımc?olmasıdır. Psikolojik danışma ve rehberlikte müşavirlik hizmetlerinin amac? okuldaki yönetici öğretmenlerin daha yeterli ve ortak bir rehberlik anlayışına sahip olmasın?ve böylece okuldaki çalışmalarda bu anlayışın esas alınmasın?ve tüm olanakların bu anlayışa uygun bir biçimde kullanılmasın?sağlamaktır. Buna göre müşavirlik hizmetleri doğrudan doğruya öğrencilere dönük olmayan, ancak öğrencilere verilen psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin etkililiğini artırmaya yardım eden hizmetlerdir. Bu hizmetler psikolojik danışma ve rehberlikte “konsültasyon hizmetleri" olarak da bilinmektedir. Uzman personelin bir yandan okuldaki öğrencilere psikolojik danışma ve rehberlik yardım?verirken, öte yandan birlikte çalıştıklar?yönetici ve öğretmenlere de yeterli ve ortak bir rehberlik anlayış?kazandırmaya çaba göstermeleri gerekir. Ülkemizde okullarda rehberlik ve psikolojik danışma anlayış ve uygulamalarının çok uzun geçmişi ve geleneği bulunmadığından, müşavirlik hizmetlerine duyulan ihtiya?daha fazladır. Okullarda müşavirlik hizmetleri içinde sayılabilecek çalışmalardan bazılar?şöylece sıralanabilir; 1-Sınıfların öğrenme ve psikolojik sağlığa daha uygun ortamlar haline getirilmesi için öğretmenlerle yardımlaşma. 2-Öğretmenlerden beklenen sınıf içi rehberlik uygulamalarında öğretmenlerle yardımlaşma. 3-Öğrencilerini daha çok tanımak isteyen bu amaçla baz?psikolojik danışma ve rehberlik araçlar?geliştirip uygulamak isteyen öğretmenlerle yardımlaşma. 4-Öğrenme ve çalışma güçlükleri, özel ihtiyaçlar?ve problemleri olan öğrencilerini tanımak ve bunlara yardım etmek isteyen öğretmenlerle işbirliği yapma. 5-Eğitsel kol çalışmaların?programlama ve sürdürmede kol sorumlusu öğretmenlerle yardımlaşma. 6-Sınıf öğretmenleri ile işbirliği yapma. 7-Okulda rehberlik saatlerinde uygulanacak rehberlik programın?hazırlamada ve uygulamada yönetici, sınıf öğretmeni ve diğer öğretmenlerle yardımlaşma. 8-Okulda düzenlenecek çeşitli toplantılarda okuldaki psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri hakkında tanıtıc?bilgiler verme ve bu hizmetlerden yararlanma yolların?açıklama. 9-Okuldaki tüm olanakların psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerine daha uygun olarak kullanılmasında okul müdür?ve diğer yöneticilerle anlayış ve işbirliği sağlama. 10-Okul eğitim programının ve günlük çalışma planlarının öğrencilerin ilgi, ihtiya?ve gelişmelerine daha uygun hale getirilmesi için müdür ve diğer yöneticilerle yardımlaşma. 11-Okul içindeki ve çevredeki yerel eğitim program?geliştirme çalışmalarına yardım etme. 12- Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri ile ilgili genel açıklama, bülten, araştırma ve inceleme raporu, değerlendirme raporu istatistiksel bilgi ve grafik gibi dokümanlar?hazırlama ve bunlar?uygun yaklaşımlar içinde yönetici ve öğretmenlerle paylaşma. 13-Psikolojik danışma ve rehberlik ile ilgili elde bulunan kitap, dergi ve benzeri yazıl?dokümanlar?incelemek ve okumak üzere yönetici, öğretmen ve diğer ilgili personelin yararına sunma, v.b. Araştırma ve Değerlendirme Hizmetleri Her bilimsel çalışma alanında olduğu gibi, psikolojik danışma ve rehberlik alanında da araştırma hizmetleri günümüzde büyük bir önem taşımaktadır. Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinin çevresel olanak ve koşullar ile, bireylerin ilgi, ihtiya?ve özelliklerine göre düzenlenebilmesi öncelikle araştırma yapmay?gerektirir. Hizmetlerin gerçekçi ve etkili olup olmadığ?hakkında yine araştırmaya dayal?baz?sayısal bilgiler ve kanıtlar bulunmadan hiçbir değerlendirme yapılamaz. Okullardaki psikolojik danışma ve rehberlik uygulamalar?içinde düşünülebilecek araştırma ve değerlendirme konularından bazılar?şöylece sıralanabilir: 1-Öğrencilerin psikolojik danışma ve rehberlik yardımlarına duyduklar?ihtiyacın belirlenmesi. 2-Öğrenci başarısın?etkileyen çeşitli etmenlerin incelenmesi. 3-Öğrencinin belli başl?öğrenme güçlüklerinin ortaya çıkarılmas? 4-Öğrencilerin yetenekleri ile başar?durumlarının karşılaştırılmas? 5-Öğrencilerin çeşitli problemlerinin incelenmesi. 6-Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri ile öğrencilerde meydana gelen davranış değişmelerinin belirlenmesi. 7-Öğrenciler arasındaki sosyal ilişkilerin ortaya çıkarılmas? 8-Öğrencilerin belli başl?uyum güçlüklerinin incelenmesi. 9-Okulun öğrenci özelliklerinin belirlenmesi. 10-Öğrencilerin mesleki ilgi ve tercihlerinin incelenmesi. 11-Çeşitli psikolojik ölçme araçların?geliştirme ve bunlar üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmalar?yapılmas? 12-Bireysel ve grupla psikolojik danışma hizmetlerinin karşılaştırmal?olarak etkililiğinin ortaya konulmas? 13-Sınıf içi rehberlik çalışmalarının değerlendirilmesi. 14-Psikolojik danışma ve rehberlik programında yer alan her grup hizmetin etkililiğinin değerlendirilmesi. 15-Öğrencilerle okul rehberlik ve psikolojik danışma merkezi (servisi) arasındaki ilişkilerin incelenmesi. 16-Öğrencilerin, öğretmenlerin, yöneticilerin ve velilerin psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinden beklentilerinin araştırılmas? 17-Yönetici, öğretmen ve velilerin sahip olduklar?rehberlik anlayışının belirlenmesi. 18-Yönetici ve öğretmenlerin rehberlik ve psikolojik danışma ile ilgili görev anlayışlarının ortaya konulmas? 19-Psikolojik danışma ve rehberlik hizmetlerinde yetersizlikler ve bu yetersizliklerin kaynaklarının araştırılmas? 20-Mezunların yöneldiği belli başl?okul, i?ve meslek alanlarının araştırılmas? v.b.
REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANIN İLKELER? Bir hizmet bireye götürülürken belli başl?temel ilkeler içerisinde verilmelidir. Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetinde insan faktör?temel olduğu için aşağıda vereceğimiz ilkelerin önemi daha da artmaktadır. 1- Her birey seçme özgürlüğüne sahiptir Değişen dünya değişen, seçenekler sunmaktadır. Birey kendi hayat?hakkında karar verme özgürlüğüne sahiptir. Karar verebilmesi içinde yeteneklerini, kapasitesini tanıyıp, çevresindeki olanaklar?bilmesi gerekir. Rehberlik ve psikolojik danışmanın görevi bireyin seçme özgürlüğün?kullanabilmesi için seçenekleri algılayabilmesine ve doğru tercihler yapmasına yardımc?olmaya çalışmaktır. 2- İnsan saygıya değer bir varlıktır Rehberliğin temelinde, insan hak ve sorumluluklar?ile yakından ilgili demokratik ve insancıl bir anlayış vardır. Sayg?bir başkasın?değerli bir varlık olarak algılamak, onun ihtiyaçlarına karşı duyarl?olmak demektir. (Kuzgun, 1992;s.29) Danışman ve öğretmenlerin sayg?göstergesi öğrencileri ilgi ile dinleyerek onların ihtiyaçların?anlamaya çalışmak, gerekli gördüğ?bilgi ve desteği vermek ve öğrencinin yaşadığ?sorunların?yine kendilerinin çözmelerine yardımc?olmaya çalışmaktır. 3- Rehberlik hizmetlerinden yararlanmak isteğe bağlıdır Rehberlik ve psikolojik danışmanın hedefi bireyin i?dünyas?ve ihtiyaçların?anlamak ve bireyin yaşadığ?sorunların?kendinin çözmesine yardımc?olmaktır. Bu nedenle bireyin bu yardım?almada gönüll?ve istekli olmas?gerekmektedir. Hi?kimseye zorla yardım edilemez. Fakat baz?durumlarda öğretmen öğrenciyi rehberlik servisine gönderebilir ya da öğretmenler sınıf içi rehberlik saatlerinde grup faaliyetleri düzenleyebilirler ve buna bütün öğrencilerin katılmas?gerekir. Her iki durumda da yapılmas?gereken yapılacak yardım ya da faaliyette öğrencinin isteğini uyandırmak için ortam hazırlamaktır. 4- Rehberlik hayat boyu yararlanılabilecek bir hizmettir Bireyin gelişimi ve öz?gerçekleştirme bir hayat boyu sürdüğüne göre rehberlikte sürekli olmalıdır. Rehberlik sadece problemli durumlarda ya da meslek seçiminde vardır denilirse rehberliğin alan?çok kısıtlanmış olur. Fakat şunun da yanlış anlaşılmamas?gerekir ki bireyin her sorununda rehber öğretmene gitmelidir anlayış?da bireyin bağıml?bir kişilik geliştirmesine neden olur. Kendi başına ba?edemediği durumlarda bu servislerden yardım almalıdır. 5- Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinde gizlilik esastır Rehberlik ve psikolojik danışma hizmeti verilirken bireyin mahremiyetine sayg?duyulmal?ve bireyin izni olmadan hiçbir sırr?dışarıya taşınmamalıdır. Eğer bu ilke uygulanmaz ise danışanların danışmana karşı güveni yok olur ve süre?biter Ayrıca en önemlisi de en temel ilkelerden olan bireye sayg?ortadan kalkmış olur. 6- Rehberlik tüm öğrencilere açık bir hizmettir İnsan bir ömür boyu gelişme ve değişme yaşadığına göre ve farkl?evrelerde farkl?sorunlarla karşılaştığ?için her an rehberlik ve psikolojik danışma hizmetinden yararlanabilir. Bu hizmetten sadece normalden ayrılanlar, özürl?ya da uyumsuz bireylerin yararlandığın?düşünmek Rehberlik ve Psikolojik Danışmanın alanın?daraltmaktadır. Çünk?normal diye adlandırdığımız bireylerde belli dönemleri daha etkili geçirebilmek için de bu hizmetlerden yararlanabilir. 7- Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleri ilgililerin işbirliği ile yürütülmelidir Rehberlik uygulamalarında öğrenci ile ilgili herkesin ortak bir anlayış ve işbirliği içinde çalışmas?gereklidir. Rehberlik ve Psikolojik danışma hizmeti sadece uzman kişilerle etkili bir şekilde yürütülemez. Okul yöneticilerinin, öğretmenlerin ve hatta velilerin ortak bir amac?gerçekleştirmek için uzman kişinin önderliğinde işbirliği yapmalar?gerekir. Bu sayede öğretmenler derslerini daha rahat bir ortamda işleyebilir, yöneticiler öğrencilerle daha iyi iletişim kurabilir, ana-babalarda çocukların?daha iyi anlayarak onlara yaklaşımların?daha iyi ayarlayabilirler 8- Rehberlik ve Psikolojik Danışma hizmetlerinde bireysel farklara sayg?esastır Her birey kendine özg?bir varlıktır; ilgi, yetenek, değer ve tutumlar?ile başkalarından farklılık gösterir. Farkl?ortamlarda yetişmi?bireylerin ihtiyaçlar?da farklıdır. Bireysel farklara göre hazırlanmış programlarda çeşitlilik ve öğrencilere seçme özgürlüğ?sağlayan bir eğitim verimi artırabilir. Rehberlikte de verilecek hizmet bireysel ihtiyaçlara göre ayarlanmalıdır ki etkili olabilsin.
9- Rehberlik ve Psikolojik Danışma hizmetleri hem bireye hem de topluma karşı sorumludur Birey danışmana bireysel ihtiyaçlar?ile toplumun ihtiyaçlar?arasında uyuşmazlık problemiyle geldiğinde danışman bireyi toplum kurallarına uymaya zorlamadığ?gibi topluma rağmen isteklerini gerçekleştirebileceğini toplumsal yasak ve kuralların yanlış ya da gereksiz olduğunu söyleyerek toplum ile bireyi karşı karşıya getiremez. Psikolojik danışmanın amac?bireyin, topluma kör?körüne uyum göstermek yerine, dinamik bir uyum gösterebilmesi için gerekli duyarlılığ?ve beceriyi kazanmasına yardımc?olmaktır. 10- Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri eğitimin ayrılmaz bir parçasıdır Rehberlik uygulamalar?her okulun ama?ve ihtiyaçlarına uygun alanlarda yoğunlaştırılmalıdır. Uygun bir okul rehberlik program? çevre koşullar?ve özellikleri ile öğrenci nitelikleri ve ihtiyaçlarının düzenli ve sistemli olarak değerlendirilmesi temeline dayandırılmalıdır. Okulun etkili bir öğretim program? etkili bir rehberlik programın?gerektirir. Öğretim ve rehberlik hizmetleri karşılıkl?olarak birbirine bağımlıdır. Rehberlik eğitimden ayr?fakat eğitim için yürütülen bir hizmettir. Bu nedenle danışmanların eğitim öğretim sürecini ve okul işleyişini bilmeleri yaptıklar?görevde daha etkili olmalarına yardımc?olacaktır.(Kuzgun -1992,s.29, 30, 31, 32) REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMANIN SINIRLILIKLARI Rehberlik ve psikolojik danışma, “her derde deva?bir hizmet değil, sınırlılıklar?olan bir hizmetler bütünüdür. Bireyin tanınmas?ancak bu hizmetlerden yararlanmak isteyen kişinin kendisi, anne babas? öğretmeni, yöneticisi ile anlayış ve işbirliği yapabildiği ölçüde gerçekleştirilebilmektedir. Rehberlik uzmanından beklenen; bu hizmetlerden yararlanmak isteyen kişiye gerçekleri, sorunlar?anlatarak çevresi konusunda bilinçlenmesini sağlamaktır. Böylece birey kendi güçlerini kullanarak sorunların?çözebilecek ve kendini gerçekleştirebilecek duruma gelecektir. Rehberlik ve psikolojik danışma hizmetleriyle sağlanmak istenen başar?budur. Bundan sonraki başarıy?kişinin olanaklar? karar? girişim güc?ve çabas?belirleyecektir. Onun için okulda rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin verilmesiyle, öğrencilerin tüm sorunlarının ortadan kaldırılacağı sanılmamaktadır. Ayrıca, rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinden, kısa sürede sonu?alınamadığ?da bilinmektedir. Bir Rehberlik Servisinin Başlıca Görevleri Şunlardır. Bir kimseye yardımc?olabilmek için, her şeyden önce, onun ne istediğini, neler beklediğini ve neler yapabileceğini bilmek gerekir. Bir okul ortamında, ortaya çıkabilecek sorunlar genellikle öğrenme süreci ile ilgili olduğundan, öğrencinin öğrenme gücün? eğitime verdiği önemi ve çeşitli konulara karşı ilgisini bilmek gerekir. Ayrıca, ana-babas? öğretmenleri ve arkadaşlar?ile iyi bir iletişim kurabilme, geleceği planlayabilme gibi konularda yardımc?olabilmek, bireyin değerlerini ve diğer kişilik özelliklerini de bilmeyi gerektirir. Bireyi tanıma çalışmalar? gözlem, test gibi, bireyi dıştan değerlendirici ve görüşme, psikolojik danışma, envanter, otobiyografi gibi, onu kendi algıladığ?şekli ile tanıtıc?verilerin çözümlenmesi, sentezi ve sonuçların bireye iletilmesi ile ilgili işlemleri içerir. Birey hakkında toplanan bilgilerin dosyasına işlenmesi ve gizliliğinin korumas?da bu servisin işlevleri arasındadır. Bireyi tanıma çalışmalarının asıl amac? bireyin kendisini tanımasına yardımc?olmaktır. Kuşkusuz, danışmanların ve öğretmenlerin de bireyi yakından tanımalar?gereklidir Ama bu çalışmaların asıl amac?bireyin kendine ilişkin alg?ve değerlendirmelerinin daha zengin ve gerekli bir hale gelmesine katkıda bulunmaktır. Bilgi verme Rehberliğin bu işlevi, öğrencilere kendilerini geliştirebilecekleri olanaklardan haber1i kılmaktır. Eğitim, i?olanaklar?ve meslekler hakkında öğrencilere güncel ve doğru bilgi vermek yanında, disiplin ve görg?kurallar? cinsel gelişim, verimli çalışma yöntemleri gibi konularda onlar?aydınlatmak, bilgi verme servisinin işlevleri arasındadır. Baz?yazarlar bireyi tanıma servisinin ölçme sonuçların?bireye iletme hizmetini de bu kategoriye koymaktadırlar (Shertzer ve Stone,197 1). Gerçekten, eğer bireyi tanımada sadece gözem ve test gibi dış teknikler kullanılıyor ve sonuçlar bireye uygun olmayan bir tutum ve yöntemle iletiliyorsa, bu durumda ölçme ve değerlendirme sonuçlar?kişinin dışında oluşmu?veriler sayılacaktır. Kişi bu yolla, başkasının gözünde nasıl göründüğün?öğrenmi? yani kendisi hakkında “bilgi edinmiş” olmaktadır. O zaman test sonuçların?bildirme işleminde bilgi verme servisinin işlevleri arasında sayılmas?doğaldır. Ancak, bireyi dıştan değerlendirilmesine karşı çıkan yazarlar kişinin benlik tasarımın?anlamaya olanak verecek tekniklere daha çok yer verilmesi gerektiğini savunmaktadırlar (Patterson,1971). Bu da aşağıda açıklanacak olan psikolojik danışma tekniğini gerekli kılmaktadır. Bireyi tanıma servisinin çalışmalar?ile sağlanan bilgiler, bireyin benlik tasarımına kavramalaştırır ve davranışa dönüştürülmesi halinde bir anlam taşır. İnsanlar, benlik tasarılarına uymayan bir ölçme ya da gözlem sonucunu ne kadar güvenilir ve geçerli olursa olsun hemen benimsememekte, davranışların?bu yeni gerçeği göz önüne alarak değiştirmemektedirler. Ölçme ve değerlendirme sonuçlar?kişinin benlik tasarımına ne kadar ters düşüyorsa ve benlik tasarım?ne kadar kat?ise reddetme o kadar kesin olmaktadır. Böyle durumlarda psikolojik danışmaya ihtiya?vardır. Psikolojik danışma, kişinin savunucu tutumunu bırakmas?yeni yaşantılara acık hale gelmesi için var olan yardımdır. Psikolojik danışma sırasında danışman'ın yaratacağı geliştirici atmosferde kişi kendini doğru bir biçimde algılamaya başlayacak, bu gelişme, onun çevreyi doğru bir biçimde algılamasına yol açacaktır. Böylece, bilgi verme servisi tarafından sağlanan bilgileri de doğru bir biçimde algılamaya açık hale gelecek, hatta bu konuda bilgi edinme çabalarına kendisi gelişmeye başlayacaktır. Psikolojik danışma, çeşitli nedenlerle uyum sıkıntıs?çeken, kendini yalnız hisseden, başarısız ve değersiz gören kimselere, sorunlarının kaynağın?ve çözüm yolların?görmede yardımc?olur. Ancak bu hizmetten kendini tanımak ve anlamak isteyen herkes yararlanabilir. Öğrencilerin okulda niteliklerine uygun programlara, ders dış?etkinliklere, eğitici kollara yerleştirilmelerine, onların sürekli ya da yarım zamanl?i?bulmalarına yardımc?olmaktır. İzleme Rehberliğin izleme fonksiyonu, yapılan yardımların değerlendirilmesine ilişkin tüm çalışmalar?kapsar. Programlara ya da mesleklere yerleşen bireylerin ne ölçüde uyum ve başar?gösterdiğini araştırmak, psikolojik danışma sırasında alınan kararın, seçilen davranış tarzının ne ölçüde etkili olduğunu saptamak bu servisin görevleri arasındadır.
|